antverpia

2009-02-23T11:21:00.000-08:00

Welkom beste lezers,

De site staat nu al enkele maanden online en ik ben fier dat ik toch al een groot aantal lezers heb kunnen bereiken. Het meest van al kijk ik de pageviews na en het doet me deugd dat veel lezers de -tot nog toe- enkele artikels allemaal gelezen hebben.
Ik kan niet ontkennen dat ik de laatste weken weinig heb gewerkt aan nieuwe artikels, maar het leven kent nu eenmaal prioriteiten. Ook heb ik nog geen enkele foto getrokken in de stad. De gebruikte foto's zijn slechts 'geleend'. Ook hierin zal spoedig verandering komen.
Bedankt voor uw bezoek en net als vorige wil ik u erop wijzen gerust een commentaar te plaatsen onder mijn artikels. Lof of kritiek, het is meer dan welkom!

Uw pagadder zal spoedig uit zijn winterslaap ontwaken!
_______________________________________________________________________
Inleiding artikels Sporen van Antwerpen's gouden eeuw

Sporen van Antwerpen's gouden eeuw: Artikel 1 Semini of Godjumenas

Sporen van Antwerpen's gouden eeuw: Artikel 2 Het Vleeshuis

Sporen van Antwerpen's gouden eeuw: Artikel 3 Pagaddertorentjes

Sporen van Antwerpen's gouden eeuw: Artikel 4 s'Heeren Steen

Sporen van Antwerpen's gouden eeuw: Artikel 5 De Stadswaag

Sporen van Antwerpens gouden eeuw: artikel 5 De Stadswaag

2009-02-23T10:58:00.001-08:00

Ik herinner mij een zonnige septembermiddag. Ik had een dag verlof en besloot een ‘bolleke’ te gaan drinken in de stad. Zo sukkelde ik op de stadswaag om aldaar mijn amberkleurig gerstenat te nuttigen. Ik kreeg meteen sentiment naar mijn iets jeugdiger jaren, toen ik op dit pleintje verschillende kelders in dook voor een studentencantus. Student ben ik nooit geweest, maar ik had toch het voorrecht te kunnen proeven van dat losbandige leven. Ik kon vroeger niet weten dat die kelders, waar ik lauwe pinten ad fundum drinken moest, al uit de 16de eeuw stamden.
In 1547 krijgt van Schoonbeke, een geniale grondspeculant die we nog vaker zullen tegenkomen, de opdracht om het oude, houten Eekhof te slopen en die vrijgekomen grond te verkavelen. Geen probleem of uitdaging voor onze ingenieur. Tevens geeft hij de stad een goed idee, hij zal er een nieuwe waag bouwen. De oude waag, in de gelijknamige straat, is slechts van 1515, maar al gauw te klein geworden voor de opkomende wereldhaven. Dus wordt er begonnen aan een nieuw, groter exemplaar. Vele mensen raken trouwens verwonderd als ik hen vertel dat de Stadswaag niet altijd het huidige plein geweest is. Want pal in het midden van het hedendaagse plein stond toen het robuuste waaggebouw.
Het moet er een drukte van jewelste zijn geweest. Het waaggebouw met openstaande luiken, katrollen, kraantjes en weegschalen met daaronder een zee van karren, buidels en tonnen. In de bovenverdieping van het gebouw waren feestlokalen ingericht. Het luxueuze interieur waarin onder andere getrouwd werd, zou naar mijn mening toch in fel contrast hebben gestaan met de chaos en bedrijvigheid op de gelijkvloers. Maar ach, als je er bij stilstaat, het Vleeshuis in al zijn drukte en vervuiling (lees artikel 2 Het Vleeshuis) leende zich in die tijd ook perfect voor dure en extravagante feestjes der beenhouwers.
Wat me het meest aanspreekt aan de stadswaag is dat vele gebouwen, mits renovatie, nog oorspronkelijk zijn vanuit onze gouden eeuw. Het stond hier vol magazijnen, maar ook moderne stenen koopmanshuizen. Het pleintje geeft dat gevoel van een dure nieuwe wijk in het drukke Antwerpen van de 16de eeuw. Een typisch voorbeeld is het huis ‘De Moriaen’ in de Lange Brilstraat. Het heeft de typische kenmerken van Antwerpens bouwstijl uit de gouden eeuw; trapgeveltjes, gekoppelde kruiskozijnen, een bevallige binnenplaats, de speklagen (zand –en baksteen) en muurankers.
De stadswaag blijkt volgens een minder bekende mythe ook heilige grond te zijn. Het waaggebouw had zijn belangrijke rol in de 17de eeuw kwijtgeraakt en werd een polyvalente ruimte, het deed onder andere dienst als chirurgijnskamer, waar studenten zich vergaapte aan het ontleden van lijken. Toen de Franse revolutionairen eind 18de eeuw hier de plak kwamen zwaaien, deed het dienst als kiesbureau waar het volk van Antwerpen zijn vertegenwoordigers kon aanduiden. Uiteindelijk deed het dienst als magazijnruimte toen op een zomernacht in 1873 een bliksem het gebouw in vuur en vlam zette. Er bleef maar één muur staan van heel de waag en het was toch net de muur met het Mariabeeldje op. Dit gaf bij de goedgelovige Antwerpenaren stof tot een mondeling overgeleverde legende.
Het plein is na zijn turbulent verleden op de achtergrond gestuikt. Weinig toeristen komen tot op de stadswaag gewandeld en ook de Antwerpenaren vergeten vaak dit gezellig pleintje. Het moet qua populariteit inboeten tegenover andere pittoreske plaatsen als het Hendrik Conscienceplein en de Vrijdagsmarkt. Dit komt ook grotendeels door de ligging, toch net iets verder van de oude kern -en de toeristische assen. Echter, onontdekt door toeristen, maar des te meer een schrijn voor uitgaande studenten, maken dat het pleintje vooral ‘s nachts leeft. Misschien moet ik blij zijn, dat dit plein niet naar zijn waarde wordt geschat, anders zou ik niet van de deugddoende stilte die er heerste op die bewuste septembermiddag, gebruik hebben kunnen maken om dit artikel te schrijven. Het rustige beloop op het nagenoeg autovrije plein geeft je ruimte om eens goed weg te dromen, en die rust is de Antwerpenaars op weinig andere plaatsen gegund.

2008-12-28T06:00:00.001-08:00

Sporen van Antwerpens gouden eeuw: artikel 4 s'Heeren Steen

2008-12-15T11:29:00.000-08:00

Donkere wolken hangen als een grijze sluier over de stad wanneer ik mijn gezelschap op wacht op het steenplein. De wolken gaan gepaard met een ijskoude regenbui. Achter mij staat het Steen. Het huis van bewaring staat er nog altijd in volle glorie en in deze weersomstandigheden dringt het verhaal zijner gruwelijke geschiedenis nog meer koude rillingen op. s‘Heeren Steen is de juiste benaming en laat me u terug nemen naar een gruwelijk maar onmisbaar gebouw uit de woelige 16de eeuw.
Geen enkel gebouw in het 16de eeuws Antwerpen had zo een geduchte reputatie als het Antwerps Steen. Gebouwd in de 10de eeuw, samen met de stenen burchtmuur, als woning voor de markgraaf, was dit het eerste stenen gebouw te Antwerpen. Al vanaf het jaar 1302 veranderde het gebouw zijn doel tot huis van voorhechtenis. Gevangenissen bezat Antwerpen thans niet, de gevangenen werden enkel in het Steen bewaard tot de straf (executie, lijfstraf, bedevaartstraffen) werd voltrokken. In 1520 werd het gebouw haast volledig opnieuw opgebouwd door architect De Waghemaekere. (Als je goed kijkt naar de zuidkant van het gebouw, zie je een donker, ouder gedeelte onderaan uit de tijd voor 1520, en het nieuwere, lichte gedeelte bovenaan.) Het gebouw werd ingedeeld in twee delen, het gemene steen, en de poorterkamers. De indeling van gevangenen gebeurde eenvoudig; wie het steenrecht kon betalen, mocht zich ‘gelukkig’ achten en kon zijn verblijf in degelijke luxe
doorbrengen, wie te arm was, werd geketend en tussen de andere gevangenen gegooid in een zaal zonder verwarming. Voor de arme poorters was er ook geen eten voorzien, ze moesten maar rekenen op familieleden die hun eten bracht, of op gulle weldoeners. Zware criminelen stak men in krochten of diefputten. Deze ‘kamertjes’ waren net groot genoeg om in te zitten. Dat de verveling kan toeslaan in zulke onmenselijke toestanden, bewijst het gekrabbel door 16de eeuws gevangenen in het houten deurtje van het torenkamertje. De Steenbewaarder had dan ook zijn eigen filosofie rond het behandelen van mensen. Om zijn hotelgasten te doen spreken over hun mogelijk gepleegde misdaad, gebruikte hij onder andere ijzeren pieken, scheenschroeven, nijptangen en worgperen. Had een gevangene onder deze druk dan toch een bekentenis afgelegd, moest hij deze nogmaals herhalen buiten de burcht in de open lucht; trok hij zijn woorden daar terug, nam men hem doodleuk terug de folterkelder in voor verder ‘verhoor’. En op deze manier vervulden pijnkreten en het geween van naasten de onmiddelijke omgeving van het Steen.
Het museum dat er nu huist, biedt maar een fractie van de charmes van het vroegere Steen. De museumstukken bevinden zich grotendeels in de aanbouw en men rept geen woord over de lugubere geschiedenis van het gebouw. Waar onwetende toeristen nu in de kelders hun sanitaire stop houden, sloeg vroeger het kwalijkste uur der misdadigers.
Stelt u even het steen voor, zoals het eruit zag in de 16de eeuw. Het gebouw stond in de burcht, tegen de burchtmuur en aan de toegangspoort, die er nu nog staat (met het reliëf van onze Godjumenas). Toen liep er nog een straatje vanuit de kaasstraat, over het steenplein langst het Steen naar het noorden. Het straatje in het centrum van Antwerpen was volledig volgebouwd, het steen leek toen niet meer als een sierlijk rijhuis. Je kunt duidelijk de verweerde bakstenen van het Steen onderscheiden van de aanbouw ten noorden. Deze aanbouw met de leegstaande toren is, na de sloop van de oudste wijk, bijgebouwd om het geheel imposanter te maken. Walt Disney zou ervoor klappen.
De legende gaat dat het dankzij Keizer Karel komt, dat het Steen en de burchtpoort nog bestaan. De man deed in 1549 afstand van de burcht en het Steen op voorwaarde dat de burchtpoort eeuwig zou blijven bestaan en zijn vaandel op de toren eindeloos zou blijven wapperen voor het nageslacht. De waarheid is echter dat toen de scheldekaaien werden rechtgetrokken, de raad moest stemmen of men s’Heeren Steen zou slopen. De sloop werd weerhouden met slechts één stem in de meerderheid. Meer een kwestie van geluk dus. Maar nog steeds, op zonnige dagen, wappert de vlag met gouden leeuw en zwarte achtergrond, teken van Brabant, op de overblijvende toren.

Sporen uit Antwerpens gouden eeuw: Artikel 3 pagaddertorentjes

2008-12-08T06:12:00.000-08:00

Ik wil mijn wagen parkeren aan de kaaien. Het is een oude, verroeste Ford Fiesta. Het gammele ding stuitert over de putten en grote kasseien. Net wanneer ik wil uitstappen, rijdt een auto in de parkeerplaats naast mij. De muziek bonst luid uit de luxewagen en de heren binnenin kijken me aan met een uitgestreken gezicht en een duidelijke afkeer voor mijn karaktervol autootje. Ik gniffel in mezelf, want hun vertoon van materialistische rijkdom zal vast bedoelt zijn om armoede in de geest te verbergen. Ik wandel in de Heilige Geeststraat. Daar op nummer negen, het huis ‘Den Draecke’ bevindt zich een perfect voorbeeld van de geschiedenis der pochen.
In het Plantin –en Moretusmuseum (vlak achter de hoek vanwaar ik mij bevindt) zal je een prachtige, grote kaart van Bononiensis vinden. Men zou het pas bemerken als men er geconcentreerd naar zoekt, maar op dit stadsplan staan er haast 50 pagaddertorentjes verborgen tussen de inktlijnen der huizenblokken. Toegegeven, deze torentje kwamen ook voor in andere Vlaamse en Brabantse steden zoals in Gent en Luik, doch, hun aantal was van geringe proporties tegenover het aantal huistorentjes te Antwerpen. De polygonale torentjes hadden een enkele karakteristieke trekjes. Zo hadden ze een acht –of zeshoekig grondplan, meestal een slanke toren en een overkragende uitkijk. Typisch aan de torentjes was ook de bouw in traditionele zand –en baksteen. Dit natuurlijk in dezelfde materialen van het gebouw waar ze toe horen. Hun oorsprong moet vooral in het Zuiden van Europa gevonden worden. Daar waren deze torentjes in de 15de eeuw al redelijk populair bij de aristocratie. Onder meer in Verona, Italie, vinden we deze typische torentjes, maar ook in Spanje vinden we duidelijke voorbeelden die ouder zijn, dan de Antwerpse.
Hun nut ligt waarschijnlijk dichtbij het beroep van de eigenaar. De torentjes komen vooral voor bij koopmanshuizen. De koopmannen zouden met deze uitkijktorentjes de schepen zien toekomen. Ook spreekt men van brandtorens, omdat men branden zou kunnen volgen vanuit de torentjes. Echter, dit lijkt me geen grondige reden om zulk een investering te doen. De voornaamste reden dat een koopman zo’n toren zou maken, is om op te scheppen. De torentjes waren statussymbolen voor de gegoede handelaars. Ze staken boven de middeleeuwse huisjes uit en gaven de huizen en paleizen een indrukwekkend voorkomen. Het was voor de rijkste koopmannen bijna een must om een torentje te bezitten en indien mogelijk ook een zuilengaanderij rondom een binnentuintje. Huis ‘Den Draecke’ is nog een prima voorbeeld van de welvaart der koopmannen in 16de eeuws Antwerpen. Ook het Hof van Liere kan als voorbeeld tellen. Eigendom van de Universiteit Antwerpen, maar men zal niet kraaien als men het binnenplaatsje binnen stapt om ondergedompeld te worden in de 16de eeuwse sfeer. Je hebt ook nog een originele pagaddertoren (weliswaar een zwaar uitgevallen)aan de beurs en maar liefst 5 op het vleeshuis, dat we in een vorig artikel besproken hebben. De oudste overgebleven pagaddertoren vinden we aan het huis ‘De Spiegel’. Het slanke torentje dateert ergens rond 1497 en is gebouwd in opdracht van koopman Jan Boesselman. Spijtig genoeg verscholen achter de pracht van de Grote Markt, moet je al goed zoeken om hem te bekijken. Probeer de Spanjepandsteeg die je bereikt via de oude beurs. Bereidt je wel voor op een stijve nek.
De naam pagadder komt volgens verschillende bronnen van de naam ‘pagador’ dat Spaans is voor betaalmeester. Er zou blijkbaar een gehate ‘pagador’ gewoond hebben in een huis met huistoren aan de Beddenstraat. Dit pand is jammer genoeg gesloopt. Een andere bron vermeldt dat deze pagadors heel kleine ventjes waren, die daarom geen volwaardige Spaanse soldaat konden worden. De pagaddertorentjes waren bijzonder smal van binnen, daarmee dat men al een echte 'pagadder' moest zijn, om ze te beklimmen.
Naar moderne maatstaven stellen die pagaddertorentjes niets meer voor. Ze worden van het zicht onttrokken door de hedendaagse hoogbouw. Toch moesten de kooplieden vroeger diep in hun geldbuidel tasten, om deze prachtige bouwwerkjes neer te zetten. Net zoals die ‘Johnny’ naast me, met zijn opgevoerde auto en oorverdovend lawaai. Zouden er in de late middeleeuwen ook al personen zoals ik rondgelopen hebben, die vragen stellen bij de lengte van de fallus des heren en hun statussymbolen als middel tot compensatie?

Sporen van Antwerpens gouden eeuw: Artikel 2 Het Vleeshuis

2008-12-08T03:02:00.000-08:00

In onze reis door historisch Antwerpen neem ik u mee de bloedberg op. Ik moet sommigen teleurstellen, deze verhevenheid in het reliëf heeft zijn benaming niet van een lugubere moordzaak of wapenfeit, maar dan wel aan het prachtige gebouw dat er zich bevindt, het vleeshuis. We keren terug naar eind 15de eeuw. Brugge heeft zijn rol als de handelshaven van West-Europa haast uitgespeeld en Antwerpen heeft de fakkel al overgenomen. Kooplui van alle streken vestigen zich in de havenstad, Duitse en Engelse schepen meren aan op de talrijke kaaien. Ook de Portugese schepen vol specerijen hebben hun weg naar Antwerpen gevonden. Het gaat Antwerpen voor de wind. Het bevolkingsaantal stijgt aan een snel tempo, er is werkgelegenheid zat en arbeiders verenigen zich in ambachten.
Eén van de oudste ambachten was die van de vleeshouwers. De slachters of vleeshouwers hadden al in de 11de eeuw een vaste stek om hun geslachte waren aan de man te brengen. Hier had iedere slager een vleesbank. Het aantal vleesbanken was dan al vastgelegd en overlevering van de banken kon enkel van vader op zoon. Vleeshouwer worden was dus een erfelijk privilege. De vleesbanken van de 11de eeuw stonden hoogst waarschijnlijk nog in open lucht, maar in 1250 zerd er door de hertog al geordineerd dat er een vleeshuis moest komen. Hoe dit eerste vleeshuis eruit heeft gezien, is niet geweten. Wel weten we dat het ongeveer op dezelfde plek stond als het huidige en dat het ongeveer half zo groot was. Dit is ook de reden dat aan het eind van de 15de eeuw de eerste plannen opgaan om een groter, monumentaal vleeshuis op te trekken. De vleeshouwers, die instonden voor de volledige financiering, kregen het geld bijeen via lijfrentes. De werken voor het nieuwe vleeshuis begonnen in maart 1502 en in 1504 was het gebouw al voltooid. Vermoedelijk is Herman de Waghemakere -bekende bouwmeester die de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal, Sint-jacobskerk en de al afgebroken Sint-Walburgiskerk op zijn palmares heeft staan- architect van het project. Hij heeft het Vleeshuis opgetrokken in Laatgotische stijl. Ook is het vleeshuis het meest bekende voorbeeld van de zogenaamde speklagen. Hierbij werden de goedkopere rode baksteenlagen afgewisseld met de sterkere witte zandsteenlagen, een constructiewijze die haast overal in de Nederlanden werd gebruikt. Bijzonder is wel dat men bij deze constructiewijze meestal afwerkt met een laag natuursteen, hetgeen dat bij het vleeshuis duidelijk niet gebeurd is. Het vleeshuis is afgewerkt met 4 pagaddertorentjes, het 5de is vermoedelijk in de 17de eeuw pas op de trappentoren gezet. Het slachtbedrijf in het vleeshuis en op de bloedberg sterft een stille dood in de 19de eeuw. Het vleeshuis wordt daarna nog gebruikt als opslagplaats, schouwburg en schilderatelier van oa Niçaise de Keyser. Een overlevering verhaalt dat Hendrik Conscience de Keysers atelier bezocht en er door zijn schilderij "De slag der gulden Sporen" inspiratie vond tot het schrijven van het meesterwerk "De leeuw van vlaanderen".
Laten we 500 jaar terug in de geschiedenis duiken en stel u even het vleeshuis en zijn onmiddelijke omgeving voor;
Een mierennest van mensen en dieren. Binnenin het vleeshuis is er een drukte van jewelste, mensen worden door vleeshouwers van de ene vleesbank naar de andere getrokken. Er wordt luidruchtig gediscussieerd en geboden. Buiten bevangt de geur van rottend slachtafval, bloed en mest van de runderen. Het bloed vloeit in stille watervalletjes uit de slachthuisjes rondom het vleeshuis en de vliegen zwermen talrijk. Ook varkens tieren welig in de glibberige straatjes van de bloedberg. Worsten en pensenverkopers staan rond het vleeshuis te roepen naar voorbijkomende burgers. Bedelaars schuifelen door de straten, op zoek naar voedsel.
Een 'sfeerbeeld' van een typische dag rond het vleeshuis. U merkt dat men Hygiëne niet echt hoog in het vaandel droeg, ondanks de zovele verordeningen en regels van de stad. Ik kijk nog eens rondom mij, het is in ieder geval toch al wat properder. En toch zou ik wel eens naar de 16de eeuw willen reizen om, te midden van al die gruwelijke bedrijvigheid, een vers en hormonenvrij stuk vlees te kopen.

Sporen van Antwerpens gouden eeuw: Artikel 1 Godjumenas/Semini

2008-11-30T03:16:00.000-08:00

Een groepje toeristen staan aan het standbeeld van de Lange Wapper, met een schuin oog houden ze een jongeman in de gaten die naar de Steenpoort omhoog staart. Hij kijkt naar een donkere steen boven de poort… .
Monumentaal is het niet, het eerste object in onze historische tocht doorheen Antwerpen. Het is zelfs amper herkenbaar voor het ongetrainde oog. Het is zelfs geen product uit Antwerpens gouden eeuw. Doch, vraag ik aandacht voor dit ongekende artefact, met verantwoording dat dit de alleroudste en meest merkwaardigste schat is, die Antwerpen rijk is. Je moet al goed zoeken om het te ontdekken. Daar, boven de ingangspoort van de vroegere burchtmuur, prijkt hij nog even trots als meer dan een millennium geleden. Hij was er zelfs al eeuwen voor de burcht werd opgericht in de 10de eeuw.
In de donkere rechthoekige steen vlak boven de poort kun je uit de beschadigde steen nog de omlijning van een ventje vinden. Het mannetje staat er met benen en armen gespreid, al ware het de voorganger van de mens van Vesuvius. De beeltenis heeft door zijn rare stand dan ook de bijnaam ‘Godjumenas’ gekregen. (Voor de diegene die het Antwerps dialect niet hebben mogen genieten; jumenas is synoniem voor gymnastiek.) Over de oorsprong van het beeldje is niets gekend. Men schat dat het beeldje uit de 2de of 3de eeuw stamt, maar hier zijn geen bewijzen voor te vinden.

In het 16de eeuws Antwerpen werd er in humanistische kringen ijverig gezocht achter de oorsprong van de stad. Dit is een typisch kenmerk uit de renaissance, waarin men het verleden ging verbloemen en verheerlijken. Met veel verbeelding en aanpassingen van oude namen probeerde men aan te tonen dat de naam Antwerpen afgeleid kon worden uit de naam verpus en die naam zou dan weer verband gehouden hebben met de God Priapus. Als bewijsvoering gebruiken ze Semini, dit zou de god Priapus moeten voorstellen. Ons beeldje zou dan ook een enorm geslachtsdeel moeten gehad hebben in oude tijden. Het beeldje wordt in de kronieken ook vermeld door de wijkmeester Ketgen in de 17de eeuw;
“Op dese poort stont eene figuer in fatsoen van een helsch duyvelken met een vreempt fatsoen –de genitori-, welck duyvelken of afgoyken, scriptor in syne volle posture nog heeft sien staen, d’welk, want het was te scandaleus om sien, hebben de paters societatis Jesu anno 1587 onbegrepen doen afcappen”
Hier ondersteunt Ketgen de theorie dat het reliëf voorzien zou zijn van een fallus en beweert dat de Jezuïeten deze hebben afgekapt tijdens de reformatie. Hij meldt tevens dat zijn scriptor het beeld nog heeft zien staan ‘in vol ornaat’. Als men een beetje kritisch onderzoekt, merkt men al gauw enkele fouten. Zo vermeldde geneesheer en humanist Becanus al in de 16de eeuw dat de ‘genitori’ van het figuurtje destijds uit schroom al afgekapt zou zijn.
Misschien heeft het beeldje nooit een ‘fallus’ gehad, misschien stelt het helemaal geen god voor? Theorieën circuleren er genoeg rond, er is maar één ding zeker, we zullen nooit de oorsprong weten van ons geliefd beeldje. Misschien is dat nog niet zo’n slechte zaak, vele Antwerpenaren dragen het oudste relict van de stad hoog in het vaandel en blijven hem liever papa Semini noemen.
Het is moeilijk te geloven dat deze waardevolle steen in weer en wind zijn post blijft behouden aan de toegangspoort van zijn stad. Het opzoekwerk dat ik deed om dit artikel te maken heeft voor mij heel de semini-saga op losse schroeven gezet. Maar of het beeld nu Romeins, Scandinavisch, Frankisch of Keltisch is, hij mag met recht de vader van alle Antwerpenaren genoemd worden. En als u, beste lezer, zich eens aan de Scheldekaaien bevindt, wandel dan even voorbij Lange Wapper, en breng een groet aan Godjumenas. Want de nieuwe generaties Antwerpenaren durven het in geheimen gesluierde beeldje wel eens vergeten.

inleiding Antwerpens gouden eeuw

2008-11-22T10:04:00.000-08:00

Toen me de kans geboden werd om een artikel te schrijven over één van mijn grootste interesses, kon ik moeilijk weigeren. Ik tracht al jaar en dag Antwerpenaren en bezoekers van de havenstad warm te maken voor de stadsgeschiedenis. Zonder succes, want het romantisme is ver zoek en bepaalde studentikoze vrienden van me herinneren vaak nog niet meer waar ze de dag ervoor uitgegaan zijn, laat staan dat ze net iets dieper willen duiken in de geschiedenis. Blijkbaar ben ik de enige jonge gast die zijn vrije dagen in het stadsarchief doorbrengt, of dromend door de Antwerpse straten kuiert.
Ik sta op dit moment op het Willem Ogierspleintje, tegenover mij staat het Steen, nog als een verminkte burcht, en verder is er drukte van jewelste op de kaaiweg en staan de lege hangars aan de kaai weg te rotten. Hoe kan ik op één A4 blad de mensen verhalen over Antwerpens gouden eeuw, terwijl haast alle sporen vernield zijn. Hoe gaan de mensen geloven dat het Antwerpen uit de 16de eeuw de economische draaischijf van de wereld was, dat onze handel de wereld heeft getekend en wetenschappers, geleerden en zakenlui elkaar verdrongen om poorter te worden in Antwerpen. Ik laat mijn fantasie draaien en in mijn hoofd beeld ik het grondplan van cartograaf Boloniensis in, anno 1565. We staan nog steeds op hetzelfde plaatsje, maar in mijn hoofd is het zicht totaal veranderd. We staan in de oudste buurt van Antwerpen. De kaasstraat ging vroeger verder in de gevangenisstraat en over de palingbrug de burcht binnen. Weinig mensen weten dat als men in het midden van het noorderterras gaat staan, men eigenlijk in het midden staat van een cirkel die de burchtmuur en zijn vestinggracht vormde. Waar nu de Schelde aan het terras loopt, liep de burcht vroeger tot ver in de Schelde. Die uitsprong in de Schelde, werf genaamd, was het centrale punt van de Antwerpse scheepvaart. Gigantische getallen schepen werden hier gelost en geladen door arbeiders, die in hun gilde of ambacht de nodige bescherming en zekerheid genoten. Grotere schepen die niet tot aan één van de zovele loskaden konden, werden in het midden van de woelige schelde gelost door kleine schuiten die de goederen via waterwegen, tot diep in de binnenstad brachten. Antwerpen hoefde niet onder te doen voor Venetië, de stad had een ruien en vestensysteem dat heel de stad doordrong en de koopmannen de kans liet om goederen vlak aan hun bedrijfje te ontvangen. U kunt er zeker van zijn dat alle stenen van Onze lieve vrouwenkathedraal over de ruien gevaren hebben. Ooggetuige Guicciardini praat over minstens 74 bruggen in laat-middeleeuws Antwerpen over deze waterwegen.
Antwerpen beheerste, met internationale faam, de handel over heel West –en Noord Europa. Drukkers en geleerden brachten de Renaissance binnen, en de Beurs, het eerste gebouw ter wereld dat tot dit doel werd gebouwd, bracht geldhandelaars van heel de wereld naar Antwerpen. Het is hier dat kapitalisme een begrip werd. Bronnen uit die tijd praten over een mierennest van mensen en karren in de straten, met op iedere brede straat of plein rumoerige markten, waar zowel arbeiders als edelen rondliepen.
Mijn sjaal waait mee met de wind, ik prop hem terug onder mijn jas. Ik kijk de Schelde toe, ik beeld me in dat in plaats van een paar schamele flandria-boten, er 100 tal schepen varen, waaronder heuse galjoenen. Ik kan het Antwerps stadsbestuur nooit vergeven dat ze het oudste, meest kostbare stuk Antwerpen in de 19de eeuw vernietigd en weggebaggerd hebben, de oude walburgiskerk, de oude huizen binnen de burcht, de kronkelende straatjes… . De ‘aanwerp’ waar Antwerpen hoogst waarschijnlijk zijn naam aan dankt, bestaat enkel nog in gedachten.
Ik besef nu wel dat ik er nooit in geslaagd zou zijn om de opkomst en bloei van Antwerpen te beschrijven, maar ik hoop wel dat ik een deeltje van de sfeer heb kunnen vastleggen en bij enkele mensen een vlammetje heb doen aanwakkeren. We zouden allemaal trots moeten zijn op die roemrijke eeuw, waarin Antwerpen één der belangrijkste, zoniet op vele vlakken dé belangrijkste stad ter wereld was. Alles is nu groter, maar Antwerpen zal nooit meer zo groots zijn, zoals ze was in de 16de eeuw.

Antwerpens gouden eeuw: artikel 1 Godjumenas/Semini